Dobruca, sular arasındaki topraq

Ilk tatarlar XIII asırda, Altın Orda ile keldi. Büyük dalga Qırım cenkından (1853–1856) soñ — on binlerce qırımtatar yarımadadan ketken. Mecidiye bu aileler içün doğdı. Cemaat qırımtatar tili (qırımtatarşa), bayramları (Qurultay, Nawrez) we aşlarını saqlay: keşkek, şuberek, cığır. Qırımtatarlar; başqa tatar cemaatileri degil.

Türkler XIV asır soñunda osmanlı idaresinen Dobrogeağa qonuştı ve 1878-den soñ da qaldı. Mangalia, Babadag ve Constanța camileri, qavehane ve sofra — baqlava, saraylı, qum qavesi — olarnıñ. Müftilik Constanța’da. Bayram — cemaat duyurğan yerde.

Gagauzlar türkiy til laf etken ortodoks hristianlar. Menşei hâlâ münakaşa: oğuz we quman aşiretlerinin hristianlaşmış evlâtları, ya da XIII asırda Balkanlara yerleşen selçuklular — Babadag yanında, gelenek sultan Izzeddin Kaykaus’u anar. Dobrucadan XIX asırda çoq aile Bugeac’a göç etti — bugün Moldova Gagauziya. Qalanlar qomşular bnen karıştı; Babadag yanı köyler ad, adet we reçetede iz tutar. Rehber «merak» konusu degil.

Lipovenler eski âyin cemaatidir (starover). Nikon ıslahatını (1654) red ettiler; XVIII asırda Delta ve Razimge qonuştılar. Evde ve namazda rusça; kimlik Lipoven, «Delta rusları» degil. Köyler — Jurilovca, Sarichioi, Mila 23, Periprava — kök kubbe ve ziftli qayıqnen tanılır. Balıq borşı olarnıñ; Mila 23-te doğğan Ivan Patzaichin cemaatnıñ oğlu.

Aromanlar (Armâni) — Balkanlarnıñ roman halqı: Yunanistan, Arnavutlıq, Şimaliy Makedoniya. 1925–1938 çoq aile Cadrilaterden soñ Dobrogeağa qonuştı: Ovidiu, Palazu Mare, Mihail Kogălniceanu, Cogealac. Aromanca — til, romence şive degil. Til, horan ve urba qorantada tutula, seyirlik degil.

Mocanlar — Sibiu Mărginime we Săcele’den oğlanlar — XVIII asırdan transhumansiya yolları bnen Tuna’yı geçer, çoqusı Dobruca stepasında kalır oldı. 1878’den soñ devlet buralara bütün vilâyetlerden binlerce aile yerleştirdi. Romence köy ağını onlar verdi; Săcele gibi adlar köken köyleri hatırlatır.

Dobrogea ukrainleri çoqusı, Siç lağvından (1775) soñ Tuna ağızlarına qonuşqan Zaporojya qazaqlarınıñ evlâtları. Mında merkezi Dunavățu de Jos olğan «Tuna Siçi» oldı. Şimdi Letea, Chilia Veche, Sfântu Gheorghe ve Tulcea etrafında yaşaylar. Ayrı halq; Lipoven qolu degil, köy laqabı da degil.

Dobrucada 2600 yıllıq yunan devamlılığı: Milet we Heraclea kolonistleri Histria, Tomis, Callatis we Argamum’u — bugünkü Româniya toprağında ilk şehirler — kurdı. İkinci dalga modern dönemde: yunan tüccar we gemi sahipleri Tuna aşağısında tahıl ticaretini tuttı; Sulina we Constanța’da yunan mektep, kilise we konsolosluk. Constanța Helen cemaati Metamorphosis kilsesini (1868) we kültür derneklerini saqlay.

Ermeniler ortaçağdan şark ticaret yolları bnen keldi: Babadag’da osmanlı devrinde ermen cemaati; XIX asırda merkez Constanța’ya kaydı — «Sfânta Maria» ermeni kilsesi hâlâ açıq. Tahıl tüccarı, quyumcu we qaveci — liman ticaretinin bir qısmını tuttılar. Eski aileler şehir hafızasının parçası.

Bulgarlar XIX asırda, çiftçi we bahçıvan olaraq Dobrucağa yerleşti; bahçeleri pazarları doyururdu. Babadag çevresi, Cataloi we güneyde önemli cemaatler. 1940 Craiova antlaşmasıyla nüfus değişimi: Romanya Dobrucasındaki çoqusı Cadrilater’e gitti, oradan rumenler kuzeye geldi. Yer adları we bahçe usulleri hatırlatır.

Dobruca almanları 1841–1891 arasında üç dalga — doğrudan Almanya’dan degil, Besarabya we güney Rus kolonilerinden. Malcoci, Atmagea, Ciucurova we Cogealac: evler, kiliseler, tarım. 1940’ta «Heim ins Reich» programıyla cemaatin çoqusu (~15.000) Almanya’ya sürüldü. Kilise, mezarlıq we hafıza qaldı. Misafirler içün uydurma «alman geleneği» yazmayız.

İtalyanlar XIX asır soñunda, ağırlıqlı Friuli’den, Măcin granit ocaklarına çağrılarak keldi. Greci köyünde, Țuțuiatu eteğinde yerleşti; katolik kilise, soyadları, reçeteler we bayramlar saqlanır. Kesilen taş Romanya pazarlarına, eski Bükreş’e de ketdi. Ocak işi — uydurma folklor degil.

Dobruca yahudi cemaati iki qoldan: osmanlı alanından, ladino laf eden sefaradlar — türk idare devri; 1878’den soñ Moldova we Galiçya’dan gelen aşkenazlar — limanların gelişmesiyle. Tahıl tüccarı, bankacı, eczacı we zanaatkâr; Constanța, Tulcea we Babadag’da sinagog, mektep we yardım cemiyeti. Constanța büyük sinagog (1911) şahit. XX asır ikinci yarısında cemaatin çoqusu İsrail’e göç etti; izleri şehirlerin parçası — kapalı bölüm degil.

Romalar Dobrogea’da asırlarca yaşay. Bazar ve limanlarda temirci, qazancı, tuğlacı, hammal ve çalğıcı oldılar — mestek, tarif degil. Cemaatnıñ bir qısmı musulman ve bazı köylerde özüne Horahane der; Medgidia, Babadag ya da Constanța’da türkler ve tatarlarnen beraber yaşadı. Panayır muzıkası olarğa çoq borcludır. Qomşu, «yerli tüs» degil.

Megleno-Romenler, bugün Yunanistan–Şimaliy Makedoniya sıñırındaki Meglen’den kelgen Tuna-cenübiy roman halqıdır. Megleno-romence laf eteler — dört tarihiy romen tilden biri. 1925–1926 yüzlerce aile Dobrogeağa keldi; 1940-tan soñ Tulcea’daki Cerna’da toplandı. Anda alâ megleno-romence laf etile. Toy, kolinda ve aşlar qorantada tutula. Cerna yaşağan köy, muze degil.

Çerkezler (Adığe) 1860-larda, Rus İmparatorlığı fetih etken Kavkazdan musulman qaçqın olaraq Dobrogeağa keldi. Şimalde, hususan Babadag–Slava’da, Lipovenler ve Romenlernen beraber qonuştırıldı. 1877–1878-den soñ çoqusı Anadoluğa ketti. Qaçqın cemaatı, dipnot degil. Slava Cercheză adı qaldı.