Δοβρουτσά, γη ανάμεσα στα νερά

Οι μοκάνοι, βοσκοί από τη Mărginimea Sibiului και το Săcele, περνούσαν τον Δούναβη με τα κοπάδια ήδη από τον 18ο αιώνα, στους δρόμους της μετακινούμενης κτηνοτροφίας, και πολλοί εγκαταστάθηκαν οριστικά στη στέπα της Δοβρουτσάς. Μετά την επιστροφή της Δοβρουτσάς στη Ρουμανία, το 1878, το κράτος μοίρασε γη σε χιλιάδες αγροτικές οικογένειες από όλες τις επαρχίες. Αυτοί έδωσαν στην περιοχή το δίκτυο των ρουμανικών χωριών, και ονόματα όπως το Săcele κρατούν τη μνήμη των χωριών καταγωγής.

Οι Αρωμάνοι, ρουμάνοι νότια του Δούναβη από την Ελλάδα, την Αλβανία και τη Μακεδονία, αποικίστηκαν το 1925-1938, πρώτα στο Τετράπλευρο και ύστερα στις επαρχίες Κωνστάντζας και Τούλτσεας. Έφεραν παλιά ποιμενική κουλτούρα, την αρωμανική διάλεκτο και παροιμιώδη εργασιακή ηθική. Οι κοινότητες στο Ovidiu, στο Mihail Kogălniceanu και στο Palazu Mare κρατούν ακόμα λαλιά, χορούς και φορεσιές, και οι «αρμάνοι» είναι από τους πιο δραστήριους φύλακες παραδόσεων της Δοβρουτσάς.

Οι Τούρκοι εγκαταστάθηκαν στη Δοβρουτσά με την ένταξη της περιοχής στην Οθωμανική Αυτοκρατορία, στα τέλη του 14ου αιώνα, και μετά το 1878 έμειναν ως πιστοί πολίτες της Ρουμανίας. Έδωσαν στην περιοχή τα τζαμιά της Μανγκάλια, του Μπαμπαντάγ και της Κωνστάντζας, τα δημόσια λουτρά, το καφενείο και μια ολόκληρη κουζίνα: μπακλαβάς, σαραϊλί, καφές στην άμμο. Η Μουφτεία της Μουσουλμανικής Λατρείας της Ρουμανίας έχει έδρα την Κωνστάντζα, και τα τουρκικά χωριά του νότου κρατούν τις γιορτές.

Οι πρώτοι Τάταροι έφτασαν στη Δοβρουτσά τον 13ο αιώνα, με τη Χρυσή Ορδή· το μεγάλο κύμα ήρθε μετά τον Κριμαϊκό Πόλεμο (1853-1856), όταν δεκάδες χιλιάδες Τάταροι της Κριμαίας άφησαν τη χερσόνησο που κατείχαν οι Ρώσοι. Η Μετζιντία γεννήθηκε ακριβώς ως οικισμός γι' αυτούς τους πρόσφυγες. Η κοινότητα κρατά την κριμαϊκή ταταρική, τις γιορτές (Kurultai, Nawrez) και τα φαγητά: keşkek, şuberek και cighiri βρίσκονται ακόμα σε σπίτια και εστιατόρια της Δοβρουτσάς.

Οι Λιποβάνοι είναι Ρώσοι παλαιού τυπικού (σταροβέροι) που αρνήθηκαν τη μεταρρύθμιση του πατριάρχη Νίκωνα το 1654 και έφυγαν από τους διωγμούς ως τα άκρα της αυτοκρατορίας, εγκαθιστάμενοι στο Δέλτα και στις όχθες της λιμνοθάλασσας Ραζίμ τον 18ο αιώνα. Έγιναν οι πιο έμπειροι ψαράδες του Δούναβη· τα χωριά τους — Jurilovca, Sarichioi, Mila 23, Periprava — ξεχωρίζουν από τις εκκλησίες με γαλάζιους τρούλους και τις μαύρες, πισσωμένες βάρκες. Από αυτούς έρχεται και ο ψαρόσουπας «όπως στο Δέλτα», και ο πρωταθλητής κανό Ιβάν Πατζαϊκίν, γεννημένος στο Mila 23, είναι το πιο γνωστό παιδί της κοινότητας.

Οι Ουκρανοί της Δοβρουτσάς, που τοπικά λέγονται «χαχόλι» — μόνο στο κείμενο, όχι στον τίτλο — είναι σε μεγάλο μέρος απόγονοι των ζαπορόζιων κοζάκων που κατέφυγαν στις εκβολές του Δούναβη μετά τη διάλυση της Ζαπορόζιας Σιτς από την Αικατερίνη Β΄, το 1775. Οι κοζάκοι ίδρυσαν εδώ μια «δουνάβια Σιτς», με κέντρο το Dunavățu de Jos. Η κοινότητα ζει ακόμα στα χωριά του βορείου Δέλτα — Letea, Chilia Veche, Sfântu Gheorghe — και γύρω από την Τούλτσεα, μοιράζοντας με τους Λιποβάνους το ψάρεμα και την αγάπη για το Δέλτα, χωρίς να συγχωνεύονται.

Οι Έλληνες έχουν συνέχεια 2.600 ετών στη Δοβρουτσά: άποικοι από τη Μίλητο και την Ηράκλεια ίδρυσαν την Ίστρια, την Τόμιδα, την Καλλατίδα και το Άργαμον, τις πρώτες πόλεις στο έδαφος της Ρουμανίας. Το δεύτερο κύμα ήρθε στη νεότερη εποχή, όταν Έλληνες έμποροι και εφοπλιστές κυριάρχησαν στο εμπόριο σιτηρών του κάτω Δούναβη: στη Σουλίνα και την Κωνστάντζα λειτουργούσαν ελληνικά σχολεία, εκκλησίες και προξενεία. Η ελληνική κοινότητα της Κωνστάντζας κρατά ακόμα την εκκλησία της Μεταμορφώσεως (1868) και τους πολιτιστικούς συλλόγους.

Οι Αρμένιοι έφτασαν στη Δοβρουτσά στους δρόμους του μεγάλου ανατολικού εμπορίου, ήδη από τον Μεσαίωνα: στο Μπαμπαντάγ υπήρχε ακμαία αρμενική κοινότητα στην οθωμανική εποχή, και τον 19ο αιώνα το κέντρο μεταφέρθηκε στην Κωνστάντζα, όπου η αρμενική εκκλησία «Αγία Μαρία» λειτουργεί μέχρι σήμερα. Έμποροι σιτηρών, κοσμηματοπώλες και καφετζήδες, οι Αρμένιοι ήταν από τις μηχανές της εμπορικής ζωής των λιμανιών, και οι παλιές οικογένειες ανήκουν στην πολιτιστική ελίτ της πόλης.

Οι Βούλγαροι εγκαταστάθηκαν στη Δοβρουτσά κυρίως τον 19ο αιώνα, ως φημισμένοι αγρότες και κηπουροί: οι «βουλγάρικοι κήποι» τροφοδοτούσαν με λαχανικά όλες τις αγορές της περιοχής. Σημαντικές κοινότητες ζούσαν γύρω από το Μπαμπαντάγ, στο Cataloi και στον νότο της Δοβρουτσάς. Το 1940, με τη συνθήκη της Κραϊόβα, έγινε ανταλλαγή πληθυσμών: οι περισσότεροι Βούλγαροι της ρουμανικής Δοβρουτσάς έφυγαν στο Τετράπλευρο και οι Ρουμάνοι από εκεί ήρθαν βόρεια. Η τοπωνυμία και οι τεχνικές κηπουρικής κρατούν τη μνήμη.

Οι Γερμανοί της Δοβρουτσάς ήρθαν σε τρία κύματα, μεταξύ 1841 και 1891, όχι κατευθείαν από τη Γερμανία, αλλά από τις γερμανικές αποικίες της Βεσσαραβίας και της νότιας Ρωσίας. Ίδρυσαν ή κατοίκησαν χωριά όπως το Malcoci, το Atmagea, το Ciucurova και το Cogealac, γνωστά για τα τακτοποιημένα σπίτια, τις εκκλησίες και την υποδειγματική γεωργία. Το 1940 σχεδόν ολόκληρη η κοινότητα — περίπου 15.000 άνθρωποι — μεταφέρθηκε στη Γερμανία με το πρόγραμμα «Heim ins Reich». Έμειναν οι εκκλησίες, τα κοιμητήρια και η μνήμη μιας υποδειγματικής νοικοκυροσύνης.

Οι Ιταλοί ήρθαν στη Δοβρουτσά στα τέλη του 19ου αιώνα, κυρίως από το Φρίουλι, καλεσμένοι από τα λατομεία γρανίτη των ορέων Măcin. Εγκαταστάθηκαν στο Greci, στους πρόποδες του Țuțuiatu, όπου η κοινότητα έχτισε καθολική εκκλησία και κράτησε μέχρι σήμερα επώνυμα, συνταγές και γιορτές. Η πέτρα που έκοψαν οι Ιταλοί λιθοξόοι του Măcin έφτασε στα καλντερίμια και τα κτίρια των μεγάλων πόλεων της Ρουμανίας, μαζί και στην παλιά Βουκουρέστι.

Η εβραϊκή κοινότητα της Δοβρουτσάς σχηματίστηκε από δύο κλάδους: τους Σεφαρδίτες, από τον οθωμανικό χώρο, ομιλητές λαντίνο, παρόντες ήδη στην τουρκική εποχή, και τους Ασκεναζίτες, που ήρθαν μετά το 1878 από τη Μολδαβία και τη Γαλικία, μαζί με την ανάπτυξη των λιμανιών. Έμποροι σιτηρών, τραπεζίτες, φαρμακοποιοί και τεχνίτες, οι Εβραίοι ήταν κινητήρας της οικονομικής ζωής σε Κωνστάντζα, Τούλτσεα και Μπαμπαντάγ, όπου λειτουργούσαν συναγωγές, σχολεία και αλληλοβοηθητικά σωματεία. Η μεγάλη συναγωγή της Κωνστάντζας (1911) μαρτυρεί ακόμα. Στο δεύτερο μισό του 20ού αιώνα το μεγαλύτερο μέρος της κοινότητας μετανάστευσε στο Ισραήλ, αλλά η συμβολή της μένει μέρος της ταυτότητας της περιοχής.

Οι Γκαγκαούζοι είναι μοναδικός λαός στην Ευρώπη: μιλούν τουρκική γλώσσα, αλλά είναι ορθόδοξοι χριστιανοί. Η καταγωγή τους συζητείται ακόμα — απόγονοι εκχριστιανισμένων ογουζικών και κουμανικών φύλων, ή Σελτζούκων εγκατεστημένων στα Βαλκάνια τον 13ο αιώνα, ακριβώς γύρω από το Μπαμπαντάγ, όπου η παράδοση μνημονεύει τον σουλτάνο Izzeddin Kaykaus, από τον οποίο κάποιοι παράγουν το όνομα «γκαγκαούζος». Από τη Δοβρουτσά πολλές οικογένειες μετανάστευσαν τον 19ο αιώνα προς το Μπουτζάκ, όπου σήμερα υπάρχει η αυτόνομη Γκαγκαουζία στη Δημοκρατία της Μολδαβίας. Όσοι έμειναν μπλέχτηκαν με τους γείτονες, και τα χωριά γύρω από το Μπαμπαντάγ κρατούν ίχνη σε ονόματα, έθιμα και συνταγές.

Οι Ρομά ζουν στη Δοβρουτσά αιώνες, εγκατεστημένοι στις αγορές και τα λιμάνια ως σιδεράδες, καζανάδες, πλινθοποιοί, αχθοφόροι και μουσικοί. Ιδιαιτερότητα της Δοβρουτσάς, σχεδόν μοναδική στη Ρουμανία, είναι η κοινότητα των μουσουλμάνων Ρομά, που τοπικά λέγονται «χοραχανέ», εγκατεστημένοι στην οθωμανική εποχή και δεμένοι με τη ζωή των τουρκικών και ταταρικών κοινοτήτων της Μετζιντίας, του Μπαμπαντάγ ή της Κωνστάντζας. Οι Ρομά λαουτάρηδες κράτησαν τη μουσική των αγορών, όπου μπλέκονται βαλκανικοί, ανατολίτικοι και ρουμανικοί ρυθμοί, και τα επαγγέλματά τους υπηρέτησαν τα χωριά επί γενεές.

Οι Μεγλενορουμάνοι είναι κλάδος της ρουμανικότητας νότια του Δούναβη, από τη Μεγλένη, σήμερα στα σύνορα Ελλάδας και Βόρειας Μακεδονίας. Μιλούν μεγλενορουμανικά, μία από τις τέσσερις ιστορικές ρουμανικές γλώσσες, μαζί με τη δακορουμανική, την αρωμανική και την ιστορρουμανική. Το 1925-1926 εκατοντάδες οικογένειες αποικίστηκαν στη Δοβρουτσά· μετά την παραχώρηση του Τετραπλεύρου το 1940 συγκεντρώθηκαν στη Cerna, νομός Τούλτσεας, που έγινε το παγκόσμιο κέντρο αυτής της κοινότητας. Στη Cerna μιλιέται ακόμα η μεγλενορουμανική, και τα έθιμα της Μεγλένης — γάμοι, κάλαντα, φαγητά — περνούν από γενιά σε γενιά, σε μία από τις πιο εύθραυστες και πολύτιμες κληρονομιές της Ρουμανίας.

Οι Κιρκάσιοι έφτασαν στη Δοβρουτσά τη δεκαετία του 1860, όταν η Οθωμανική Αυτοκρατορία αποίκισε εδώ δεκάδες χιλιάδες μουσουλμάνους πρόσφυγες από τον Καύκασο που είχε κατακτήσει η Ρωσία. Εγκαταστάθηκαν στα χωριά του βορρά, κυρίως στη ζώνη Μπαμπαντάγ–Slava, δίπλα σε Λιποβάνους και Ρουμάνους. Μετά τον πόλεμο του 1877-1878 και την ένταξη της Δοβρουτσάς στη Ρουμανία, το μεγαλύτερο μέρος της κοινότητας αποχώρησε μαζί με την οθωμανική διοίκηση προς την Ανατολία και την Εγγύς Ανατολή. Έμειναν τα τοπωνύμια — η Slava Cercheză φέρει ακόμα το όνομα — και μια σύντομη, αλλά ξεχωριστή σελίδα του μωσαϊκού της Δοβρουτσάς.