Δοβρουτσά, γη ανάμεσα στα νερά

Οι Έλληνες έχουν συνέχεια 2.600 ετών στη Δοβρουτσά: άποικοι από τη Μίλητο και την Ηράκλεια ίδρυσαν την Ίστρια, την Τόμιδα, την Καλλατίδα και το Άργαμον, τις πρώτες πόλεις στο έδαφος της Ρουμανίας. Το δεύτερο κύμα ήρθε στη νεότερη εποχή, όταν Έλληνες έμποροι και εφοπλιστές κυριάρχησαν στο εμπόριο σιτηρών του κάτω Δούναβη: στη Σουλίνα και την Κωνστάντζα λειτουργούσαν ελληνικά σχολεία, εκκλησίες και προξενεία. Η ελληνική κοινότητα της Κωνστάντζας κρατά ακόμα την εκκλησία της Μεταμορφώσεως (1868) και τους πολιτιστικούς συλλόγους.

Οι Αρμένιοι έφτασαν στη Δοβρουτσά στους δρόμους του μεγάλου ανατολικού εμπορίου, ήδη από τον Μεσαίωνα: στο Μπαμπαντάγ υπήρχε ακμαία αρμενική κοινότητα στην οθωμανική εποχή, και τον 19ο αιώνα το κέντρο μεταφέρθηκε στην Κωνστάντζα, όπου η αρμενική εκκλησία «Αγία Μαρία» λειτουργεί μέχρι σήμερα. Έμποροι σιτηρών, κοσμηματοπώλες και καφετζήδες, οι Αρμένιοι ήταν από τις μηχανές της εμπορικής ζωής των λιμανιών, και οι παλιές οικογένειες ανήκουν στην πολιτιστική ελίτ της πόλης.

Οι Τούρκοι εγκαταστάθηκαν στη Dobrogea με την οθωμανική κυριαρχία στα τέλη του 14ου αι. και έμειναν μετά το 1878. Τα τζαμιά Mangalia, Babadag και Constanța, το καφενείο και το τραπέζι — μπακλαβάς, σαραϊλί, καφές στην άμμο — είναι δικά τους. Η Μουφτεία εδρεύει στην Constanța. Οι γιορτές όπου τις ανακοινώνει η κοινότητα.

Οι Λιποβάνοι είναι κοινότητα παλαιού τυπικού (σταροβέροι). Απέρριψαν τη μεταρρύθμιση του Νίκωνα (1654) και εγκαταστάθηκαν στο Δέλτα και στον Razim τον 18ο αι. Στο σπίτι και στη λειτουργία μιλούν ρωσικά· η ταυτότητα είναι λιποβανική, όχι «οι Ρώσοι του Δέλτα». Τα χωριά — Jurilovca, Sarichioi, Mila 23, Periprava — φαίνονται από τους γαλάζιους τρούλους και τις πίσσα βαρκούλες. Το borș (λιποβανικός μπορς ψαριού) ψαριού είναι δικό τους· ο Ivan Patzaichin, γεννημένος στη Mila 23, είναι γιος της κοινότητας.

Οι μοκάνοι, βοσκοί από τη Mărginimea Sibiului και το Săcele, περνούσαν τον Δούναβη με τα κοπάδια ήδη από τον 18ο αιώνα, στους δρόμους της μετακινούμενης κτηνοτροφίας, και πολλοί εγκαταστάθηκαν οριστικά στη στέπα της Δοβρουτσάς. Μετά την επιστροφή της Δοβρουτσάς στη Ρουμανία, το 1878, το κράτος μοίρασε γη σε χιλιάδες αγροτικές οικογένειες από όλες τις επαρχίες. Αυτοί έδωσαν στην περιοχή το δίκτυο των ρουμανικών χωριών, και ονόματα όπως το Săcele κρατούν τη μνήμη των χωριών καταγωγής.

Οι Αρωμάνοι (Αρμάνι) είναι λαός ρομανικός των Βαλκανίων — Ελλάδα, Αλβανία, Βόρεια Μακεδονία. Το 1925–1938 πολλές οικογένειες εγκαταστάθηκαν στη Dobrogea μετά από πρώτο σταθμό στο Τετράπλευρο: Ovidiu, Palazu Mare, Mihail Kogălniceanu, Cogealac. Η αρωμανική είναι γλώσσα, όχι διάλεκτος της ρουμανικής. Η λαλιά, οι χοροί και η φορεσιά μένουν στην οικογένεια, όχι ως θέαμα.

Οι πρώτοι Τάταροι έφτασαν στη Δοβρουτσά τον 13ο αιώνα, με τη Χρυσή Ορδή· το μεγάλο κύμα ήρθε μετά τον Κριμαϊκό Πόλεμο (1853-1856), όταν δεκάδες χιλιάδες Τάταροι της Κριμαίας άφησαν τη χερσόνησο που κατείχαν οι Ρώσοι. Η Μετζιντία γεννήθηκε ακριβώς ως οικισμός γι' αυτούς τους πρόσφυγες. Η κοινότητα κρατά την κριμαϊκή ταταρική, τις γιορτές (Kurultai, Nawrez) και τα φαγητά: keşkek, şuberek και cighiri (συκωτάκια) βρίσκονται ακόμα σε σπίτια και εστιατόρια της Δοβρουτσάς.

Οι Ουκρανοί της Dobrogea είναι, κατά μεγάλο μέρος, απόγονοι των Ζαπορόζιων Κοζάκων που εγκαταστάθηκαν στις εκβολές του Δούναβη μετά τη διάλυση της Σιτς (1775). Είχαν εδώ μια «Δουνάβια Σιτς», με κέντρο το Dunavățu de Jos. Ζουν σήμερα στη Letea, τη Chilia Veche, τον Sfântu Gheorghe και γύρω από την Tulcea. Λαός χωριστός, όχι κλάδος των Λιποβάνων και όχι παρατσούκλι χωριού.

Οι Βούλγαροι εγκαταστάθηκαν στη Δοβρουτσά κυρίως τον 19ο αιώνα, ως φημισμένοι αγρότες και κηπουροί: οι «βουλγάρικοι κήποι» τροφοδοτούσαν με λαχανικά όλες τις αγορές της περιοχής. Σημαντικές κοινότητες ζούσαν γύρω από το Μπαμπαντάγ, στο Cataloi και στον νότο της Δοβρουτσάς. Το 1940, με τη συνθήκη της Κραϊόβα, έγινε ανταλλαγή πληθυσμών: οι περισσότεροι Βούλγαροι της ρουμανικής Δοβρουτσάς έφυγαν στο Τετράπλευρο και οι Ρουμάνοι από εκεί ήρθαν βόρεια. Η τοπωνυμία και οι τεχνικές κηπουρικής κρατούν τη μνήμη.

Οι Γερμανοί της Δοβρουτσάς ήρθαν σε τρία κύματα, μεταξύ 1841 και 1891, όχι κατευθείαν από τη Γερμανία, αλλά από τις γερμανικές αποικίες της Βεσσαραβίας και της νότιας Ρωσίας. Ίδρυσαν ή κατοίκησαν χωριά όπως το Malcoci, το Atmagea, το Ciucurova και το Cogealac, γνωστά για τα τακτοποιημένα σπίτια, τις εκκλησίες και την υποδειγματική γεωργία. Το 1940 σχεδόν ολόκληρη η κοινότητα — περίπου 15.000 άνθρωποι — μεταφέρθηκε στη Γερμανία με το πρόγραμμα «Heim ins Reich». Έμειναν οι εκκλησίες, τα κοιμητήρια και η μνήμη μιας υποδειγματικής νοικοκυροσύνης.

Οι Ιταλοί ήρθαν στη Δοβρουτσά στα τέλη του 19ου αιώνα, κυρίως από το Φρίουλι, καλεσμένοι από τα λατομεία γρανίτη των ορέων Măcin. Εγκαταστάθηκαν στο Greci, στους πρόποδες του Țuțuiatu, όπου η κοινότητα έχτισε καθολική εκκλησία και κράτησε μέχρι σήμερα επώνυμα, συνταγές και γιορτές. Η πέτρα που έκοψαν οι Ιταλοί λιθοξόοι του Măcin έφτασε στα καλντερίμια και τα κτίρια των μεγάλων πόλεων της Ρουμανίας, μαζί και στην παλιά Βουκουρέστι.

Η εβραϊκή κοινότητα της Δοβρουτσάς σχηματίστηκε από δύο κλάδους: τους Σεφαρδίτες, από τον οθωμανικό χώρο, ομιλητές λαντίνο, παρόντες ήδη στην τουρκική εποχή, και τους Ασκεναζίτες, που ήρθαν μετά το 1878 από τη Μολδαβία και τη Γαλικία, μαζί με την ανάπτυξη των λιμανιών. Έμποροι σιτηρών, τραπεζίτες, φαρμακοποιοί και τεχνίτες, οι Εβραίοι ήταν κινητήρας της οικονομικής ζωής σε Κωνστάντζα, Τούλτσεα και Μπαμπαντάγ, όπου λειτουργούσαν συναγωγές, σχολεία και αλληλοβοηθητικά σωματεία. Η μεγάλη συναγωγή της Κωνστάντζας (1911) μαρτυρεί ακόμα. Στο δεύτερο μισό του 20ού αιώνα το μεγαλύτερο μέρος της κοινότητας μετανάστευσε στο Ισραήλ, αλλά η συμβολή της μένει μέρος της ταυτότητας της περιοχής.

Οι Γκαγκαούζοι μιλούν τουρκική γλώσσα και είναι ορθόδοξοι χριστιανοί. Η καταγωγή συζητείται ακόμη: απόγονοι εκχριστιανισμένων ογουζικών και κουμανικών φύλων, ή σελτζούκων εγκατεστημένων στα Βαλκάνια τον 13ο αι. γύρω από το Babadag, όπου η παράδοση μνημονεύει τον σουλτάνο Izzeddin Kaykaus. Από τη Dobrogea πολλές οικογένειες μετανάστευσαν τον 19ο αι. στο Μπουτζάκ, όπου σήμερα είναι η Γκαγκαουζία στη Δημοκρατία της Μολδαβίας. Όσοι έμειναν έπλεξαν τη ζωή με τους γείτονες· χωριά κοντά στο Babadag κρατούν ίχνη σε ονόματα, έθιμα και συνταγές. Δεν είναι «περιέργεια» οδηγού.

Οι Ρομά ζουν στη Dobrogea επί αιώνες. Στις αγορές και τα λιμάνια υπήρξαν σιδεράδες, καλατζήδες, πλινθοποιοί, αχθοφόροι και μουσικοί — επαγγέλματα, όχι ορισμός. Μέρος της κοινότητας είναι μουσουλμάνοι και, σε ορισμένα χωριά, αυτοαποκαλούνται Horahane· έζησαν δίπλα σε Τούρκους και Τατάρους στη Medgidia, το Babadag ή την Constanța. Η μουσική των παζαριών τούς χρωστά πολλά. Γείτονες, όχι «τοπικό χρώμα».

Οι Μεγλενορουμάνοι είναι λαός ρομανικός νότια του Δούναβη, από το Μέγκλεν, σήμερα στα σύνορα Ελλάδας–Βόρειας Μακεδονίας. Μιλούν τη μεγλενορουμανική, μία από τις τέσσερις ιστορικές ρουμανικές γλώσσες. Το 1925–1926 εκατοντάδες οικογένειες ήρθαν στη Dobrogea· μετά το 1940 συγκεντρώθηκαν στη Cerna του νομού Tulcea. Εκεί μιλιέται ακόμη η μεγλενορουμανική. Γάμοι, κάλαντα και φαγητά του Μέγκλεν μένουν στην οικογένεια. Η Cerna είναι χωριό που ζει, όχι μουσείο.

Οι Κιρκάσιοι (Αντίγκε) έφτασαν στη Dobrogea τη δεκαετία του 1860 ως μουσουλμάνοι πρόσφυγες από τον Καύκασο που κατέκτησε η Ρωσία. Εγκαταστάθηκαν στον βορρά, κυρίως Babadag–Slava, δίπλα σε Λιποβάνους και Ρουμάνους. Μετά το 1877–1878 οι περισσότεροι έφυγαν για την Ανατολία. Κοινότητα προσφύγων, όχι υποσημείωση. Μένει το τοπωνύμιο Slava Cercheză.